Woordenschatdidactiek

8-12-2015
​​​​​​​​​​​​​Werken aan woordenschatverwerving kan een bijdrage leveren aan de taalontwikkeling van leerlingen. Om zicht te krijgen op wat effectief onderwijs in woordenschatuitbreiding is, brengen we eerst in kaart hoe in de onderwijspraktijk ineffectief leerling- en docentgedrag sluipenderwijs tot stand kan komen.

Wat leerlingen vaak met lastige taal - en dus met moeilijke woorden - doen, laat zich samenvatten in de steekwoorden: verkeerd begrijpen, vermijden, zichzelf overschatten,  kopiëren, laag presteren en compenseren. Geconfronteerd met dit gedrag, kiezen docenten vaak voor een of meer van de volgende acties: de norm verlagen, uitleg herhalen, begrip veinzen en vermijden. Het spreekt voor zich dat zowel het leerlinggedrag als het docentgedrag niet effectief bijdraagt aan een gunstige taalontwikkeling. Ongewild kunnen docent en leerlingen terechtkomen in een negatieve spiraal wat betreft de taalontwikkeling.

Soorten moeilijke woorden
Het helpt als docenten zich bewust zijn van de verschillende kanten van woordenschatverwerving: dat behelst namelijk niet één aspect, maar beslaat een breed scala aan terreinen. Niet alleen het terrein waar woorden gebruikt worden verschilt,maar ook de frequentie waarmee ze voorkomen. Uiteraard stellen niet-frequent gebruikte woorden leerlingen vaker voor een probleem dan veel voorkomende woorden.
We onderscheiden:

  • Niet-frequente alledaagse woorden:
    desondanks, variatie, ranja, dramatisch, stop (van het bad), mauve, perspectief 
  • Figuurlijk taalgebruik: 
    van twee walletjes eten, voor het blok zetten, de boot afhouden
  • Schooltaalwoorden: 
    kenmerk, aspect, oorzaak, verbinding, voordeel
  • Vakwoorden: 
    reliëf, eencellige, lasnaad, leenmannen, gewest
  • Vakwoorden met ook nog een andere betekenis hebben: 
    cel, stof, relatie, verbinden, mobiel
  • Woorden buiten de belevingswereld van de leerling: 
    voor de een is de Mona Lisa heel bekend, voor de ander totaal niet
Oppervlakkige kennis en 'diepe' kennis
Voor alle terreinen geldt dat het niet alleen van belang is dat een leerling het woord kent, maar ook hoe diep die kennis gaat. Vergelijk in onderstaand voorbeeld de antwoorden van een kind met een oppervlakkige kennis van een frequent alledaags woord als 'neus' met dat van een kind met 'diepere' kennis van het woord: 

Turks kind, 9 jaarNederlands kind, 9 jaar
Wat is een neus?Met een neus kun je ruikenEen neus is:
- een lichaamsdeel
- je kunt er mee ruiken
- en ademen
Hoe leg je uit wat een neus is?Met een neus kun je ruiken- heeft een botje
- en twee gaatjes
- met een velletje
Wat zie je?- het is puntig- puntig
Wat voor neuzen zijn er?- grote neuzen
- kleine neuzen
- wipneuzen
- clownsneuzen
- haakneuzen
Wat kun jer er mee doen?- wassen
- snuiten
- snuiten
- afvegen
 -snuiven

Het voorbeeld laat ook zien dat je woorden niet leert in rijtjes maar als netwerken: hoe meer
verbindingen een woord met andere woorden heeft, hoe gemakkelijker je het onthoudt. Het Nederlandse kind in het voorbeeld lijkt een veel groter netwerk te hebben ontwikkeld voor allerlei woorden rond 'het menselijk lichaam'. Deze kennis (lichaamsdeel, ruiken, ademen, botje, velletje) wordt op verschillende momenten bij het woordbegrip ingezet.

Iemand die weinig woorden kent, heeft dus een groot nadeel: nieuwe woorden blijven moeilijker 'hangen'. Dit betekent voor onderwijs in woordenschatverwerving dat de leerstof zo wordt aangeboden dat de leerlingen veel verbindingen kunnen leggen met woorden die ze al kennen. Werken met tegenstellingen en synoniemen helpt leerlingen om woorden in een al bestaand netwerk 'op te slaan'.

Vier fasen van een goede woordenschatdidactiek 
Goed woordenschatonderwijs kent vier fasen die allemaal aan bod moeten komen. De vier fasen zijn: 
  1. Voorkennis activeren
    • erover praten
    • afbeeldingen bekijken

  2. Uitleggen (in de context)
    • laten zien​
    • voordoen
    • definiëren
    • contextzin lezen en zelf maken
    • synoniem geven

  3. Herhalen
    • in veel verschillende contexten en oefenvormen

  4. Controleren
    • bijvoorbeeld in een toets
Goede oefeningen
Goede woordenschatoefeningen zijn toegesneden op het soort kennis dat leerlingen moeten opdoen over het woord. Sommige woorden moeten ze vooral herkennen (receptieve oefeningen) en andere woorden moeten leerlingen ook kunnen gebruiken (productieve oefeningen).

Receptief oefenen:
  • ​gatentekst ('Vul de gegeven woorden op de juiste plek in')
  • omschrijving bij het woord zoeken ('Zoek de goede zin bij het woord')
  • rubriceren ('Welke woorden horen bij elkaar?')
  • zinnen bij elkaar zoeken ('Welke zin betekent ongeveer hetzelfde?')
  • woordparen maken ('Zet de woorden die bij elkaar horen bij elkaar')
  • uitzondering zoeken ('Welk woord hoort er niet bij'?)
Productief oefenen:
  • ​een zin maken met een woord
  • woordpuzzels
  • woordveld maken rondom een thema
  • omgekeerde definitieoefening
  • taalspelletjes ('Welke dingen kun je doen met je hoofd? Is ijzer vloeibaar?')
Stappenplan voor moeilijke woorden in leesteksten
Ook als leerlingen veel woorden diep kennen, komen ze in leesteksten regelmatig moeilijke woorden tegen. Om te voorkomen dat ze ineffectief gedrag inzetten om met die moeilijke woorden om te gaan, leren ze werken met volgende stappenplan:

Wat kun je doen met een moeilijk woord?
Stap 1: Probeer de betekenis te achterhalen. Lees de woorden en zinnen om het woord heen 
 nog eens goed en kijk of ze je een aanwijzing geven.
Stap 2: Bekijk het woord. Misschien lijkt ​​​het op een bekend woord. Of misschien lijkt een deel 
 van het woord op een bekend woord. Dan ben je een stapje dichterbij de betekenis.
Stap 3: Vraag de betekenis aan een andere leerling.
Stap 4: Vraag de betekenis aan de docent.
Stap 5: Zoek de betekenis op in het woordenboek
Stap 6: Kijk ALTIJD of de betekenis die je hebt gevonden past in de zin.

Tip: als je op een toets een moeilijk woord tegenkomt en je kunt de betekenis ervan niet achterhalen, ra
ak dan niet in paniek. Negeer het woord. Misschien heb je het woord niet eens nodig om de vraag te begrijpen.